Parafia pw. Ducha Świętego w Koszalinie

1. Pojęcie

Eschatologia - z greckiego eschatos = ostatni, logos = nauka, słowo - jest to zatem dział teologii zajmujący się sprawami ostatecznymi, kresem historii człowieka i świata. Obejmuje szereg zagadnień jak paruzja czyli powtórne przyjście Pana Jezusa, zmartwychwstanie powszechne, sąd ostateczny nad całą ludzkością, stan zbawienia i stan potępienia wiecznego.

2. Śmierć w eschatologii niechrześcijańskiej

a) ogólna charakterystyka kierunków filozoficznych (greckich i rzymskich)

• Jońscy filozofie przyrody (VII-VI w. p.n.e.). Do tej grupy należeli: Tales z Miletu, Anksymander, Anaksymenes oraz Heraklit. Wszyscy oni pojmowali świat jako jedną całość zbudowaną z materii jednorodnej ożywionej, znajdującej się w ustawicznym ruchu (Holozoizm: hyle = materia, zoe = życie).
• Szkoła eleacka (VI-V w. p.n.e). Do niej należeli: Parmenides z Elei, Zenon z Elei. Byt nie może powstać z niebytu, ani też przestać istnieć. Poznawanie empiryczne jest zwodnicze i niepewne.
• Atomizm (VI-IV w. p.n.e.). Do tego kierunku należeli: Leukippos z Miletu, Demokryt z Abdery. Wyznawali monistyczny obraz świata, odrzucali dualizm materii i ducha (tzw. system materialistyczny).
• Związek pitagorejski (VI-IV w. p.n.e.). Należeli do niego: Pitagoras, Filolaos, Archytas, Eudokos. U końca I w. p.n.e. odrodzony jako neopitagoreizm. Nauczali, że człowiek składa się z ciała i duszy (boskiej i nieśmiertelnej), która pozostaje tylko w chwilowym związku z ciałem, w celu oczyszczenia się z popełnionych win.
• Sofiści (V w. p.n.e.), tzw. nauczyciele popularyzatorzy. Należeli do nich: Protagoras, Gorgiasz, Hippiasz. Ogólna ich nauka da się scharakteryzować stwierdzeniem, że "Człowiek jest miarą wszystkich rzeczy". Sokrates (V-1V w. p.n.e.) przeciwstawił się nauce sofistów o względności prawdy, dobra i niesprawiedliwości.
• Cynicy (V-1V w. p.n.e.). Należeli do nich: Anystenes z Aten, głosił, że wartości moralne są najwyższe i jedyne zdolne zapewnić człowiekowi szczęście.
• Szkoła kyrenejska (V-1V w. p.n.e.) Stworzył ją Arystyp z Kyrene, a rozwinął Epikur. Podkreślali oni tzw. hedonizm, jako jedyną wartość życia ludzkiego.
• Akademia platońska (V w. p.n.e. do VI w. n.e.) założona przez Platona. Arystoteles, który będąc przez 20 lat uczniem Platona, po jego śmierci założył własną szkołę.
• Stoicy - twórca Zenon z Kition. Należeli do niej: Chryzyp (a w Rzymie: Posejdonis, Seneka Mł., Marek Aureliusz). Czasy rzymskie - nie przyniosły oryginalnych kierunków filozoficznych, a przejęły różne kierunki myśli greckiej.

b) Czym jest śmierć w opinii starożytnych autorów

• Jońscy filozofowie stali na stanowisku, że siła życia (psyche), to siła władająca wszechświatem. I chociaż człowiek umiera, to "psyche" nie umiera.
• Heraklit stwierdza, że "śmierć ciała, to życie duszy".
• Arystoteles: śmierć jest czymś naturalnym.
• Podobne stanowisko zajmowali stoicy - "trzeba uznać śmierć jako prawo natury, w ten sposób przezwyciężysz swój lęk. Śmierć jest rozbiciem atomów, powrotem do tego czym te pierwiastki były wcześniej".
• Horacy: "śmierć jest koniecznością".
• Platon: "śmierć to odłączenie duszy od ciała".
• Arystoteles: człowiek boi się rzeczy strasznych, bo one są bezwzględnie złe, do nich zalicza śmierć.
• Lukan - rzymski poeta: śmierć jest kresem zła, końcem zła.

c) Skutki śmierci w życiu człowieka

• Pitagorejczycy: skutkiem śmierci jest zakończenie życia jako coś przerażającego.
• Lukrecjusz - poeta rzymski: śmierć unicestwia.
• Sofokles: śmierć pokonuje człowieka.
• Marek Aureliusz: śmierć pozbawia człowieka teraźniejszości.
• Ludowe przekonania: śmierć niszczy człowieka, ale wprowadza do Hadesu. Jest zatem iskierką nadziei.
• Według Sokratesa (Feodon - Platona): po śmierci dusza idzie do Hadesu nie bierze ze sobą nic oprócz kultury i tego czym się żywiła (w sensie filozoficznym). Pomiędzy bogów nie wchodzi ten, kto nie żył mądrością.
• Maximus z Tyru: człowiek po śmierci poznaje naturę bóstwa.
• Owidiusz: cierpienia nie będą trwały długo.

d) Postawy wobec zjawiska śmierci

• Sokrates: Nie wolno zabijać wcześniej zanim bóg nie ześle jakiejś konieczności. Jeśli śmierć ma już być, to musi być dokonana w sposób godny.
• Epiktet: ostrzegał przed lekceważeniem samobójstwa.
• Lukan: głosił pochwałę samobójstwa.
• Epikur: śmierć jest to najprostsze rozwiązanie.
• Seneka: kres życia nie może być uważany za koniec.

e) Śmierć a dalsze istnienie człowieka

• Marek Aureliusz: Zakładał, że człowiek składa się z ciała i duszy, ale nie bardzo zgadzał się na istnienie duszy po śmierci. Duszę traktował jako "opar" krwi.
• Seneka: Pewne jest to, co jest; niepewne - to, co będzie.
• Lukan: nie wierzył w nieśmiertelność duszy.
• Orficy: każdy człowiek posiada nieśmiertelną duszę pochodzącą od boga.
• Platon: wyróżniał trzy elementy duszy: część rozumna, część impulsywna, część pożądliwa. Dusza uczestniczy w tym co boskie.
• Arystoteles: dusza jest formą ciała. Problem istnienia duszy pozostawił otwarty.
• Owidiusz: w "Metamorfozach" wyraził nadzieję, że po śmierci pozostaje dusza.
• Plutarch: człowiek umiera dwa razy.

f) Przygotowanie się człowieka do śmierci

• Według Sokratesa ważna jest "troska o umieranie". Życie to nieustanne przygotowywanie się na śmierć.
• Marek Aureliusz: ważna jest "gotowość na śmierć".
• Arystoteles: należy dbać o nieśmiertelność.
• Plotyn: Życie cielesne jest cieniem życia. Ciało stanowi dla duszy więzienie.
• Seneka: wyrazem troski o przygotowanie do śmierci - jest zdobywanie cnót.
• Owidiusz: śmierć należy przyjmować z pogodą.

g) Relacje pomiędzy żywymi a umarłymi

• Epikur: śmierć nie ma związku ani z żywymi, ani z umarłymi, "kiedy żyję - śmierci nie ma, kiedy umrę -  mnie nie ma".
• Horacy: Non omnis moriar (Nie wszystek umrę).
• Sokrates: chce umierać w ciszy i nie chce, aby zgromadzenie płakało.
• Marek Aureliusz: odchodząc z tego świata, inni chcą się mnie pozbyć, bo ja już dokonałem wiele. Prosi żyjących, aby pamiętali.
• Symonides: epigram ku czci poległych pod Termopilami.
• Arystoteles: zmarli mają świadomość i wiedzą co się dzieje u tych, których zostawili na ziemi.

3. Synteza

Eschatologia niechrześcijańska jest bardzo różnie ujmowana. Każda szkoła, niemal każdy myśliciel - po swojemu ją interpretuje. W tym chaosie różnych teorii najsilniej utrwalone były przekonania ludowe, w których pełno było strachów. Straszono szczekaniem Cerbera, smutną przepaścią rzeki Kokytos, jeszcze smutniejszym Charonem, gromadą Furii, przepaścistym Tartarem, gdzie okrutna Hydra ma swoją siedzibę, wnętrznościami Tytios, które dla katuszy stale odrastają a olbrzymi sęp wciąż je pożera.

Żaden z cytowanych myślicieli nie wspominał o zmartwychwstaniu ciał. (W literaturze egipskiej Feniks odradzający się z popiołów). W sumie eschatologia niechrześcijańska jest smutna, zróżnicowana, niepewna, często wzajemnie się wykluczająca.

Ks. dr Kazimierz Bednarski